Việt Nam vào Nhóm 2 báo cáo chuyển tải, C/O không còn đủ

Văn phòng Chính sách Thương mại và Sản xuất Nhà Trắng công bố báo cáo "The Great Transshipment Scam: Rise, Scope, and Costs" ngày 13/8, xếp hơn 40 quốc gia và vùng lãnh thổ vào ba nhóm rủi ro chuyển tải né thuế. Việt Nam nằm ở Nhóm 2, cùng Brazil, Indonesia, Malaysia, Thái Lan và Thổ Nhĩ Kỳ. Chiều 20/8, Bộ Ngoại giao lên tiếng: Việt Nam kiên quyết ngăn chặn gian lận xuất xứ và trung chuyển hàng hóa bất hợp pháp. Báo cáo không kèm biện pháp trừng phạt nào. Nhưng nó nói trước cách Mỹ sẽ soi hàng Việt: bằng dữ liệu chuỗi cung ứng, không chỉ bằng tờ C/O.

Báo cáo vẽ ra một mạng lưới chuyển tải ngầm trải hơn 40 quốc gia và vùng lãnh thổ, mỗi nơi giữ một vai: sản xuất, gia công, hoàn thiện, logistics, kho ngoại quan, khu thương mại tự do, cảng trung chuyển và tái xuất. Ba nhóm chia theo quy mô nền kinh tế, mức độ tích hợp với chuỗi cung ứng Trung Quốc và lợi thế riêng của từng thị trường.

Nhóm 2 là các nền kinh tế có quy mô sản xuất, hạ tầng cảng biển, chuỗi cung ứng và năng lực logistics đủ lớn để xử lý khối lượng đáng kể hàng hóa có liên hệ với Trung Quốc. Quy mô dòng hàng bị nghi ngờ thì mỗi bên tính một kiểu: Bộ Thương mại Mỹ ước khoảng 109 tỷ USD, Altana, công ty dữ liệu của Mỹ, đưa con số cao nhất 303 tỷ USD.

Xếp nhóm không phải kết luận rằng mọi lô hàng từ nước đó vi phạm quy tắc xuất xứ, nhưng hàng bị kết luận chuyển tải bất hợp pháp có thể chịu thêm 40% thuế cùng các chế tài khác. Động cơ của cả hiện tượng nằm ở chênh lệch thuế. Báo cáo nói thẳng rằng doanh nghiệp ở nước chịu thuế cao lợi dụng khoảng chênh đó để đẩy hàng qua nước thứ ba, còn mặt bằng thuế Mỹ áp cho hàng Việt vẫn thấp hơn đáng kể hàng Trung Quốc. Riêng sắc thuế Điều 301 thì hàng Việt nằm ở nhóm 12,5% từ 24/7.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Phạm Thu Hằng nói tại họp báo chiều 20/8 rằng Việt Nam đang nâng năng lực thực thi các quy định chống gian lận xuất xứ, kiên quyết ngăn chặn trung chuyển hàng hóa bất hợp pháp, và sẽ tiếp tục trao đổi với Mỹ theo tinh thần Đối tác chiến lược toàn diện.

Phần việc kỹ thuật đã chạy trước lời phát biểu. Hải quan Việt Nam và Hải quan Mỹ đã ký bản ghi nhớ trao đổi dữ liệu điện tử về tờ khai xuất nhập khẩu, để hai bên đối chiếu thông tin lô hàng và phát hiện sớm dấu hiệu gian lận xuất xứ, lẩn tránh phòng vệ thương mại. Với chủ hàng, điều đó rút gọn thành một câu: tờ khai mở ở Việt Nam và tờ khai nhập phía Mỹ phải kể cùng một câu chuyện.

Báo cáo tách mạng lưới thành hai dạng, mỗi dạng bị soi một kiểu. Dạng thứ nhất là cơ sở sản xuất hoặc gia công, nơi hàng và linh kiện Trung Quốc được lắp ráp nhẹ, hoàn thiện, thử nghiệm, đóng gói hoặc dán nhãn rồi xuất sang Mỹ. Cơ quan Mỹ sẽ xem năng lực nhà máy, máy móc, lao động, nguồn nguyên liệu, giá trị gia tăng và quy trình sản xuất để kết luận có xảy ra chuyển đổi cơ bản hay không.

Dạng thứ hai là trung tâm logistics: định tuyến lại hàng, kho ngoại quan, tái xuất, đổi hóa đơn, đổi chứng từ hoặc đổi nhãn mà không có sản xuất đáng kể. Trọng tâm kiểm tra khi đó rơi đúng vào tập hồ sơ forwarder cầm hằng ngày: tuyến vận tải, vận đơn, thời gian lưu hàng, quan hệ giữa các bên trong giao dịch, kho ngoại quan, hóa đơn và chứng từ xuất xứ.

Công cụ thực thi cũng đã lộ hình. Sắc lệnh hành pháp số 14411 siết chủ thể đứng tên nhập khẩu tại Mỹ: bảo lãnh, tài sản, công khai chủ sở hữu và quan hệ doanh nghiệp, điều kiện tuân thủ tốt, minh bạch dữ liệu. Song song, Mỹ dựng hệ thống biên giới điều tra bằng trí tuệ nhân tạo, gom dữ liệu thương mại, hải quan, vận chuyển, mã hàng, thành phần sản phẩm và năng lực sản xuất để đối chiếu lời khai với đường đi thật của lô hàng. Lệch nhau thì hậu quả không dừng ở truy thu: kiểm tra, chặn hàng, chế tài, thuế phạt, nặng nhất là loại khỏi thị trường Mỹ.

Cụm "hàng hóa có liên hệ với Trung Quốc" trong báo cáo có phạm vi rất rộng. Dùng nguyên liệu hay linh kiện Trung Quốc, có quan hệ sở hữu hoặc tài trợ với nhà sản xuất Trung Quốc, có một công đoạn hoặc một chặng vận chuyển liên quan, tất cả đều vào diện xem xét. C/O nói hàng khai xuất xứ Việt Nam, còn hồ sơ sản xuất mới nói vì sao lời khai đó đứng được.

C/O nói hàng khai xuất xứ Việt Nam, còn hồ sơ sản xuất mới nói vì sao lời khai đó đứng được.

Báo cáo gắn Việt Nam, Thái Lan, Malaysia và Indonesia với các mạng lưới sản xuất liên kết chặt với Trung Quốc, nêu đích danh điện tử, máy móc, nhựa, giày dép, hàng may mặc và linh kiện. Danh sách đó gần như trùng khít nhóm hàng Việt bán mạnh nhất sang Mỹ: theo Cơ quan Thương vụ Việt Nam tại Mỹ, lợi thế cạnh tranh nằm ở điện tử, máy móc, dệt may, da giày, đồ gỗ, thủy sản, nông sản và hàng tiêu dùng.

Điện tử và máy móc khó nhất, vì kết luận có chuyển đổi cơ bản hay không phụ thuộc vào năng lực nhà máy, nguồn nguyên liệu và giá trị gia tăng, đúng những thứ cơ quan Mỹ sẽ mở ra xem. Dệt may và da giày vướng ở đầu nguyên phụ liệu, nên định mức tiêu hao và dữ liệu sản xuất theo lô phải nằm sẵn trong hồ sơ chứ không phải dựng lúc bị hỏi. Đồ gỗ đã quen mặt với dạng rà soát này, như vụ Mỹ chốt thuế gỗ dán Việt Nam.

Rủi ro thật của việc bị xếp nhóm không nằm ở một mức thuế mới, mà ở chỗ đánh đồng. Nhiều nhà máy Việt Nam vẫn dùng nguyên liệu và linh kiện Trung Quốc trong chuỗi khu vực, nên nếu quá trình sản xuất thực tế không được xem xét đủ, sản xuất hợp pháp dễ bị xếp chung với chuyển tải. Báo cáo còn nhắc "hành lang TP.HCM", nhưng nêu như ví dụ minh họa nguy cơ theo vùng sản xuất, không phải kết luận điều tra nhằm vào doanh nghiệp hay nhà máy cụ thể nào.

Mỹ vẫn là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam, bảy tháng đầu 2026 đạt 104,7 tỷ USD, tăng 23% so với cùng kỳ, trên nền 153,1 tỷ USD của cả năm 2025. Chính đà tăng đó kéo hồ sơ xuất xứ vào tầm soi. Doanh nghiệp được khuyến nghị dựng hồ sơ cho từng lô ngay từ đầu, thay vì gom lại khi hàng đã bị giữ.

• Lập bản đồ chuỗi cung ứng cho từng mã hàng đi Mỹ: nguyên liệu và linh kiện từ đâu, ai cung cấp, công đoạn nào làm tại Việt Nam.
• Lưu hóa đơn, tờ khai nhập nguyên liệu, định mức tiêu hao và dữ liệu sản xuất theo lô, gắn được với số vận đơn của lô xuất tương ứng.
• Đối chiếu mốc thời gian: ngày nhập nguyên liệu, ngày sản xuất, ngày đóng hàng phải đủ chỗ cho công đoạn nhà máy khai là đã làm.
• Rà tập hồ sơ vận tải phía Mỹ sẽ mở trước: tuyến đi, vận đơn, thời gian lưu kho ngoại quan, quan hệ giữa các bên trong giao dịch.
• Bán DDP vào Mỹ thì soát lại tư cách chủ thể đứng tên nhập khẩu theo Sắc lệnh 14411 trước khi ký đơn hàng tiếp theo.

Homexim làm chứng từ và khai báo hải quan cho hàng tuyến Mỹ, gồm rà bộ hồ sơ xuất xứ trước khi mở tờ khai và ghép dữ liệu tờ khai nhập nguyên liệu với lô xuất. Muốn biết bộ hồ sơ hiện tại có đứng được trước một đợt xác minh bằng dữ liệu hay không, gửi mã HS, danh mục nguyên liệu nhập và tuyến đi để đối chiếu.