RCEP mở 87 vụ phòng vệ thương mại với hàng Việt, chủ hàng cần rà gì

Thị trường RCEP đã mở 87 vụ điều tra phòng vệ thương mại với hàng xuất khẩu Việt Nam, theo Báo Đầu tư ngày 6/7/2026, bản đăng lại trên trungtamwto.vn của Trung tâm WTO và Hội nhập, VCCI. Tiêu đề bài Báo Đầu tư ghi "gần 90 vụ". Ngày 31/10, cổng Bộ Công Thương đăng bài của Báo Công Thương (tác giả Bảo Thoa) khuyên doanh nghiệp lập cơ chế cảnh báo sớm. Đó là khuyến nghị gửi doanh nghiệp, không phải cơ chế do cơ quan nhà nước mới lập.

ASEAN chiếm 59 vụ, tức 68%, Úc 21 vụ. Trong ASEAN, Indonesia mở 19 vụ, Philippines 18, Malaysia 12, Thái Lan 10. Riêng Thái Lan, theo Thương vụ Việt Nam tại nước này, đến hết tháng 5/2026 đang áp 7 vụ phòng vệ và biện pháp chống bán phá giá với hàng xuất xứ Việt Nam.

Chủ hàng xuất sang ASEAN và Úc chịu tác động trực tiếp. Hàng đạt quy tắc xuất xứ RCEP vẫn hưởng thuế ưu đãi, nhưng biện pháp chống bán phá giá, chống trợ cấp và tự vệ vẫn có thể đẩy chi phí lên hoặc hạn chế tiếp cận thị trường.

Theo Báo Đầu tư, ở ASEAN, mặt hàng bị nhắm gồm thép, vải sợi, xi măng, gạch ốp lát, gạo, nhựa, giấy. Ở Úc là thép, kim loại (nhôm, đồng), sản phẩm hóa chất, vật liệu xây dựng và thực phẩm chế biến.

Chủ hàng nhóm này nên coi thị trường đích là thị trường có rủi ro điều tra, kể cả khi lô hàng đã có C/O. Bài của Báo Công Thương trên cổng Bộ Công Thương chỉ ra rằng rủi ro không chỉ đến từ từng doanh nghiệp mà còn từ cả ngành: xuất khẩu tăng nhanh, dồn vào một số thị trường hoặc mặt hàng, hay có tranh chấp đều làm tăng nguy cơ bị điều tra. Doanh nghiệp tuân thủ vẫn có thể gặp chi phí giao dịch cao hơn, giao hàng chậm hơn, người mua thận trọng hơn.

Bức tranh chung chưa dịu đi. Năm 2025, xuất khẩu của Việt Nam sang RCEP đạt khoảng 171 tỷ USD, tăng hơn 30% so với 2022. Điều tra phòng vệ không còn chỉ ở Mỹ, Canada, EU, Ấn Độ, Úc mà đã sang Nam Phi, Mexico, Brazil và đối tác RCEP. Theo Báo Đầu tư, cơ quan phòng vệ thương mại dự báo các vụ điều tra với hàng xuất khẩu Việt sẽ tiếp tục gia tăng và diễn biến ngày càng phức tạp.

Bài của Báo Công Thương trên cổng Bộ Công Thương khuyên doanh nghiệp theo dõi diễn biến nhập khẩu tại các thị trường trọng điểm để cảnh báo sớm, thay vì chỉ phản ứng sau khi biện pháp được áp.

Tuân thủ RCEP không tự động miễn trừ biện pháp phòng vệ. Quy tắc xuất xứ ưu đãi RCEP cũng khác quy tắc xuất xứ dùng trong điều tra phòng vệ thương mại, nên hai bộ hồ sơ không thể lẫn vào nhau.

Về xuất xứ, bài của Báo Công Thương khuyên xác định đúng quy tắc cho từng sản phẩm, quản chặt chứng từ nguyên liệu và hồ sơ sản xuất, làm đúng thủ tục C/O. RCEP cho phép nguyên liệu đạt quy tắc xuất xứ ở một nước thành viên được dùng để sản xuất ở nước thành viên khác (cộng gộp xuất xứ). Chủ hàng dùng cộng gộp cần lấy chứng từ chứng minh nguyên liệu đạt điều kiện ngay từ khâu mua, không đợi đến lúc làm C/O.

Khi khai báo, phải khai đúng nguyên liệu và xuất xứ, giữ chứng từ theo quy định. Nhập nguyên liệu ngoài nước không tự nó là vi phạm.

Sổ sách quyết định khả năng tự bào chữa. Cuộc điều tra đòi lượng dữ liệu lớn về giá bán, giá thành sản xuất, cơ cấu doanh thu, nguyên liệu và xuất khẩu. Số liệu yếu, thiếu nhất quán hoặc trễ hạn sẽ làm hồ sơ bào chữa yếu hẳn. Luật sư Lê Hồng Phúc, cố vấn cấp cao Rajah & Tann LCT, cho rằng khó khăn lớn nhất của doanh nghiệp nhỏ và vừa là chứng minh tuân thủ dọc chuỗi cung ứng, không chỉ chất lượng sản phẩm. Dữ liệu thiếu đồng bộ đẩy chi phí kiểm nghiệm, chứng nhận và giấy tờ lên.

Chi phí cũng không dừng ở thuế phát sinh. Theo bài của Báo Công Thương, rủi ro còn gồm chi phí pháp lý, chi phí tuân thủ và bất định về tiếp cận thị trường.

Bài của Báo Công Thương khuyên rà hợp đồng mua bán quốc tế để phân định rõ trách nhiệm. Hợp đồng cần ghi:

• Ai cung cấp chứng từ xuất xứ.
• Ai trả phí kiểm nghiệm và chứng nhận.
• Xử lý thế nào khi hàng bị từ chối, bị từ chối ưu đãi thuế hoặc quy định nhập khẩu đổi.
• Luật áp dụng, tòa hoặc trọng tài có thẩm quyền, thủ tục thương lượng hoặc hòa giải.

Cơ chế giải quyết tranh chấp của RCEP là giữa các quốc gia. Doanh nghiệp không dùng nó để kiện trực tiếp vì vi phạm hợp đồng, nên điều khoản tranh chấp trong hợp đồng là chỗ dựa của chủ hàng.

Hồ sơ xuất xứ và chứng từ phải đúng ngay từ khâu khai báo. Homexim làm khai báo hải quan và chứng từ cho chủ hàng. Muốn đối chiếu hồ sơ lô hàng, chủ hàng có thể xem bộ chứng từ cần chuẩn bị.

Ba việc cụ thể:

• Rà mã HS và quy tắc xuất xứ của từng mặt hàng xuất sang ASEAN và Úc, nhất là mặt hàng nằm trong danh sách bị nhắm ở trên.
• Chuẩn hóa dữ liệu kế toán về giá bán, giá thành, cơ cấu doanh thu, nguyên liệu, sao cho truy xuất được và nhất quán giữa các bộ phận.
• Sửa điều khoản hợp đồng về chứng từ xuất xứ, phí kiểm nghiệm, xử lý khi bị từ chối ưu đãi và nơi giải quyết tranh chấp.