Xuất khẩu sang EU: EVFTA giảm thuế, rào xanh quyết định

Xuất khẩu sang EU đang là điểm sáng của hàng Việt giữa lúc tuyến đi Mỹ dồn dập biến động thuế và cước. Năm 2025, thương mại hai chiều Việt Nam và EU vượt 73,8 tỷ USD; năm tháng đầu 2026, hàng Việt sang khối này tiếp tục tăng 13,3%. Nhưng 2026 cũng là năm luật chơi ở thị trường này đổi khác: ưu đãi thuế theo EVFTA không còn là lợi thế tự động, còn hàng rào xanh CBAM và EUDR bắt đầu quyết định lô hàng nào được vào.

Theo Bộ Công Thương, kim ngạch hai chiều Việt Nam và EU năm 2025 đạt hơn 73,8 tỷ USD, tăng gần 8% so với năm trước; riêng chiều xuất khẩu trên 56 tỷ USD, tăng 8,6%. Số liệu Trung tâm WTO (VCCI) dẫn cho thấy Việt Nam xuất siêu sang khối này 38,6 tỷ USD, tăng 10,1%. Đà tăng kéo sang năm nay: năm tháng đầu 2026, xuất khẩu sang EU đạt 25,78 tỷ USD, tăng 13,3%, thặng dư thương mại 17,87 tỷ USD.

Cơ cấu hàng sang EU trải rộng nhiều ngành: máy vi tính và linh kiện điện tử dẫn đầu, cà phê tăng trưởng vượt bậc, cùng rau quả, hạt điều, thủy sản, dệt may, da giày. Riêng thủy sản mỗi năm mang về 1,1 đến 1,3 tỷ USD từ thị trường này.

Điểm nghẽn đầu tiên nằm ở chứng từ ưu đãi. Năm 2025, tỷ lệ tận dụng C/O ưu đãi theo EVFTA mới đạt khoảng 34,6%, giảm nhẹ so với năm trước. Nghĩa là phần lớn kim ngạch sang EU vẫn đi mà không kèm chứng nhận xuất xứ ưu đãi, tức không hưởng mức thuế mà hiệp định đã đàm phán được.

Năm 2025, tỷ lệ tận dụng C/O ưu đãi theo EVFTA mới đạt khoảng 34,6%, giảm nhẹ so với năm trước.

Với chủ hàng, đây là tiền thật. Khoản chênh giữa thuế thông thường và thuế ưu đãi EVFTA là phần lãi bị bỏ lại nếu lô hàng không làm C/O. Kinh nghiệm làm hàng đi EU cho thấy chỗ vướng thường không phải thủ tục xin C/O, mà là khâu chứng minh xuất xứ: hồ sơ mua nguyên liệu không đủ, quy tắc xuất xứ của từng mã HS chưa được rà từ lúc chào giá, đến khi hàng sẵn sàng mới phát hiện không đạt tiêu chí.

CBAM, cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của EU, đã bước vào giai đoạn thực thi chính thức từ ngày 1/1/2026. Nhà nhập khẩu EU phải mua và nộp chứng chỉ CBAM tương ứng với lượng phát thải nằm trong hàng hóa; nhóm hàng chịu trực tiếp gồm sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón, cùng điện và hydro. Chi phí này trên giấy tờ đánh vào người mua EU, nhưng để tính được chứng chỉ, người mua sẽ đòi nhà xuất khẩu dữ liệu phát thải theo từng đơn vị sản phẩm, và đòi ngay từ khâu đàm phán.

EUDR, quy định chống phá rừng của EU, áp dụng từ cuối năm 2026 với cà phê, cao su, gỗ và ca cao. Hàng thuộc các nhóm này muốn vào EU phải xác định được vùng trồng, vùng khai thác và chứng minh nguồn gốc không liên quan tới phá rừng.

Sắt thép và nhôm đứng đầu danh sách chịu CBAM trực tiếp: doanh nghiệp xuất hai nhóm này sang EU cần kiểm kê khí nhà kính theo chuẩn quốc tế và báo cáo định kỳ lượng phát thải gắn với hàng xuất, vì thiếu dữ liệu thì người mua không tính được chứng chỉ phải nộp. Cà phê, gỗ và cao su, những nhóm đang có đà tăng tốt sang EU, rơi vào phạm vi EUDR: không có hồ sơ truy xuất vùng trồng thì ưu đãi thuế EVFTA cũng không cứu được lô hàng ở cửa khẩu châu Âu.

Vòng ảnh hưởng không dừng ở nhóm bị nêu tên. Khoảng 11 nhóm ngành khác được đánh giá chịu tác động gián tiếp của CBAM, trong đó có điện tử, chế biến thực phẩm, giấy, nhựa và may mặc. Với chủ hàng, tín hiệu dễ thấy nhất là câu hỏi về phát thải và nguồn gốc nguyên liệu sẽ xuất hiện ngày càng sớm trong yêu cầu của người mua EU, kể cả khi mặt hàng chưa nằm trong danh mục bắt buộc.

Việc cần làm trước hết là định vị lô hàng của mình so với ba lớp rào: thuế ưu đãi, CBAM và EUDR. Mỗi lớp đòi một loại hồ sơ khác nhau, và cả ba đều nên được xử lý từ lúc chào giá chứ không phải khi hàng đã ra cảng.

• Rà mã HS từng mặt hàng xem có rơi vào nhóm CBAM (sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón) hay EUDR (cà phê, cao su, gỗ, ca cao) không, để biết người mua sắp đòi hồ sơ gì.
• Kiểm tra quy tắc xuất xứ EVFTA của mã HS ngay khi báo giá và làm C/O ưu đãi cho đủ; khoản thuế chênh lệch là biên lãi bỏ phí nếu bỏ qua bước này.
• Chuẩn bị dữ liệu phát thải và hồ sơ vùng trồng từ hợp đồng với nhà cung cấp nguyên liệu, vì đây là dữ liệu không thể dựng lại khi người mua hỏi gấp.
• Thống nhất với người mua EU ngay trong hợp đồng ai cung cấp số liệu gì cho chứng chỉ CBAM, tránh phát sinh tranh cãi chi phí sau khi hàng đã đi.

Homexim làm khai báo hải quan và tư vấn bộ chứng từ xuất khẩu cho hàng đi EU, gồm rà quy tắc xuất xứ theo mã HS và chuẩn bị C/O ưu đãi EVFTA trước khi lô hàng lên tàu. Gửi mặt hàng và thị trường đích, đội chứng từ sẽ báo lại lô hàng của khách hàng đang đứng trước lớp rào nào và cần bổ sung hồ sơ gì.